Eksponaty z Muzeum Polskiego w Rapperswilu w zbiorach Muzeum w Łowiczu

 

Zbiory Muzeum w Łowiczu liczą około17300 eksponatów, z czego ponad 1000 obiektów pochodzi z Muzeum Polskiego w Rapperswilu, m.in. medale, monety, grafika, malarstwo, archiwalia, eksponaty etnograficzne. Zostały one przekazane w 1953 r. za pośrednictwem Muzeum Narodowego w Warszawie, którego łowickie muzeum było wówczas oddziałem. Eksponaty te zakwalifikowano odpowiednio do działów: artystyczno - historycznego, etnograficznego i dokumentacji historycznej.

Najliczniejszą grupę stanowią numizmaty, których liczba sięga 700 egzemplarzy. Na podstawie tej kolekcji można prześledzić dzieje mennictwa polskiego od średniowiecza po czasy zaborów. Dwie najstarsze monety to: brakteat hebrajski z napisem BRACHA (Błogosławieństwo) wybity za panowania Mieszka III na przełomie XII/XIII w. oraz dolnośląski brakteat guziczkowy z wizerunkiem lwa, datowany na połowę XIII w. Pieniądz okresu renesansu reprezentują monety Zygmunta I Starego, Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Najliczniej występują monety Zygmunta III Wazy. Pieniądz barokowy okresu złotowego reprezentują monety Jana Kazimierza, Jana III Sobieskiego oraz Augusta III Wettyna. Ostatnie rdzennie polskie monety porozbiorowe to monety Księstwa Warszawskiego oraz wybite przez powstańczy Rząd Narodowy w 1831 r. i Wolne Miasto Kraków w l. 1834-35. Monety te wycofane przez zaborców stanowią dziś cenną pamiątkę narodową.

Kolejną, liczną grupą eksponatów (ok. 200 sztuk) są medale, ilustrujące historię Polski od XVI do XX w. Do najcenniejszych należą królewskie medale ślubne i koronacyjne oraz medale autorstwa gdańskich mistrzów: Sebastiana Dadlera i Jana Hoehna seniora (Rozejm w Sztumskiej Wsi, 1635 r.), Jana Hoehna juniora (Pokój w Oliwie, 1660 r.). Przykładami najwyższej sztuki medalierskiej są również medale związane z osobą Augusta III: Koronacja Augusta III - dzieło Pawła Henryka Groskurta z 1734 r. oraz medal "Dla Dobrze Zasłużonych Względem Króla i Rzeczypospolitej" zwany też "Bene Merentibus" z 1757 r. autorstwa Chrystiana Zygmunta Wermutha.


Ogromną rolę w rozwoju polskiego medalierstwa odegrało otwarcie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1766 r. warszawskiej mennicy, w której powstały medale wykonane przez Jana Filipa Holzhaeussera i Jana Jakuba Reychla (m.in. z wizerunkami królów polskich). Wyróżniają się klasycystyczne medale Karola Emanuela Baerenda, pierwszego medaliera mennicy w latach 1810 - 1825. Patriotyczny charakter mają medale bite we Francji staraniem polskich emigrantów, upamiętniające wybitnych Polaków m.in. ks. Józefa Poniatowskiego, Tadeusza Kościuszkę lub rocznice tak ważnych wydarzeń jak Konstytucja 3 Maja, powstania narodowe, I wojna światowa. Mało znana jest działalność Juliusza Kossaka jako projektanta medali - według jego rysunku został wykonany medal Prześladowanie Unitów - Kroże (1893 r.). Interesujące są także prace Wincentego Trojanowskiego - jednego z najwybitniejszych polskich medalierów przełomu XIX/XX w. Liczny zespół stanowią medale i plakiety wykonane w okresie międzywojennym w Mennicy Państwowej w Warszawie. Mają one charakter patriotyczny, popularyzują piękno kraju, zabytki architektury, upamiętniają zasłużonych dla ojczyzny Polaków. Prace te wyszły w większości spod ręki J. Aumillera, kierownika działu medalierskiego w l. 1925 – 1939, a także Stefana Rufina Koźbielewskiego, Jana Wysockiego, Jana Raszki, Mieczysława Lubelskiego, Tadeusza Breyera.

Kolekcja malarstwa i grafiki Muzeum w Łowiczu została wzbogacona o blisko 100 obiektów pochodzących z Muzeum Polskiego w Rapperswilu, przy czym są to w większości prace znanych autorów. Najcenniejszy jest szkic olejny "Krajobraz z jeziorkiem w lesie" namalowany ok. 1900 r. przez Józefa Chełmońskiego, wybitnego malarza realistę, urodzonego w Boczkach pod Łowiczem. Należy też wymienić rysunek Leona Wyczółkowskiego, jednego z czołowych przedstawicieli malarstwa okresu Młodej Polski ("Rybak", XIX/XX w.) oraz akwarelę "Pejzaż górski" z l. 20. - 30. XX w. autorstwa Rafała Malczewskiego, wielkiego popularyzatora polskich Tatr. Obecne są również akwarele Janiny Konarskiej ( Seideman) z lat 30. XX w., znanej m.in. z prac o tematyce zwierzęcej.
Na uwagę zasługuje zespół grafik datowanych od XVII do XX w. o charakterze historycznym i patriotycznym, m.in. portrety królów polskich (Władysław IV, Francja, XIX w., staloryt; Jan Kazimierz, W. Kilian, Augsburg, 1692 r., miedzioryt; Stanisław Leszczyński, Francja, 1 poł. XVIII w., miedzioryt; Stanisław August Poniatowski, Francja, XVIII w., miedzioryt wg rysunku E. Vigee-Lebrun). Często pojawia się w nich temat powstania listopadowego i portrety bohaterskich powstańców, m.in. gen. Jana Skrzyneckiego (Niemcy, XIX w., staloryt), gen. Józefa Chłopickiego (XIX w., miedzioryt), Antoniny Tomaszewskiej -podporucznika jazdy żmudzkiej (Niemcy, 1846 r., miedzioryt). Piękne są sceny alegoryczne odnoszące się do sytuacji Polaków w XIX w.: Le rubis Pologne (XIX w., litografia wg rysunku Edmunda Parrisa), Praga 1831 / Polski wojownik (XIX w., litografia), Grenadier legionów polskich (Francja, 2 poł. XIX w., zakład litograficzny Lemerciera), Uchodźcy z Polski (Francja, 1831 r., litografia).

Osobnym zagadnieniem są grafiki z widokami miast, w tym XIX-wieczne staloryty przedstawiające Bazyleę, Berno, Lwów, Genewę, Lozannę czy wydane w 1911 r. barwne litografie z widokami Krakowa, autorstwa artystów okresu Młodej Polski - Stanisława Czajkowskiego i Stefana Filipkiewicza. Ciekawostką są dwie grafiki autorstwa Feliksa Jabłczyńskiego, twórcy techniki graficznej – ceratorytu. Prace z 1916 r. o tytułach „Główna rzecz: Powaga” i „Mistycjusz” są jak większość prac tego artysty przesiąknięte mistycyzmem.
Również z początku XX wieku pochodzą dwie grafiki portretowe autorstwa Gustawa Gwozdeckiego.


Liczne są przykłady grafiki artystycznej czołowych przedstawicieli międzywojennej grafiki polskiej, którzy na nowo spopularyzowali technikę drzeworytniczą. Należy tu wymienić prace Władysława Skoczylasa „Góral” i „Macierzyństwo”, Stanisława Ostoi-Chrostowskiego „Ucieczka do Egiptu”, Edmunda Bartłomiejczyka „Burza” oraz drzeworyty uczniów Skoczylasa: Tadeusza Kulisiewicza i Wiktora Podoskiego. Do zbiorów trafiły prace Stefana Mrożewskiego, grafika – drzeworytnika, ilustratora dzieł literackich m.in. " Don Kichota" Cervantesa (z tego cyklu posiadamy dwie grafiki z l. 1930-1932) oraz Kroniki Joinville`a (kilka scen ilustrujących średniowieczną kronikę francuską, wykonanych w 1938 r.).

Odmienną technikę graficzną - akwafortę - prezentują prace „Most Aleksandra III” i symboliczne „Dziecko w jaskini – Enigme”, które wykonał Konstanty Brandel w latach 30. XX w.

W zbiorach znajduje się jedna z bardziej znanych grafik Aleksandra Raka „Przy studni” z 1937 r. oraz z tego samego roku scena rodzajowa - rysunek piórkiem i tuszem lawowanym. Ich autor do 1939 r. prowadził Pracownię Grafiki w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a wybuch wojny zniszczył znaczną część jego dorobku artystycznego.
Tę część kolekcji zamykają litografie i rysunki Władysława Strzemińskiego, teoretyka sztuki, pioniera konstruktywistycznej
awangardy lat 20. i 30. XX w.

Unikatowy charakter ma ogromnych rozmiarów (330 x 122 cm) ołtarz polowy Wincentego Flaka z 1935 r., rzeźbiarza - samouka z Zielonki Nowej. Ołtarz miał być darem dla Prezydium Rady Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej. Wśród skomplikowanych wici roślinnych, akcentów militarnych i patriotycznych, tuż nad godłem Polski artysta umieścił wizerunek Marszałka Piłsudskiego.

Muzeum rapperswilskie odegrało ważną rolę w życiu polskich żołnierzy z 2. Dywizji Strzelców Pieszych internowanych w Szwajcarii podczas II wojny światowej. W zbiorach zachowały się pamiątki po internowanych, w tym przejawy ich artystycznej działalności: rzeźby nieznanych autorów (Mężczyzna z kilofem, terakota; Żołnierz pijący z menażki, drewno), fragment ołtarza polowego z figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, z wyrytym napisem: WYKONAŁ KPR. POLACHOWSKI PAWEŁ – POM. RANIK JÓZEF KPR oraz trzy grafiki Tadeusza Fussa, przedstawiające Bibliotekę Jagiellońską, Pałac Łazienkowski w Warszawie i Kościół góralski w Rabce (1942 r., kalka, litografia). W „Gońcu Obozowym” Nr 17 z 1941 r. znajduje się informacja, że Paweł Polachowski i Tadeusz Fuss zostali wyróżnieni na wystawie prac internowanych Polaków, zorganizowanej w Sumiswaldzie przez Muzeum Polskie w Rapperswilu.

Obok wspomnianego „Gońca Obozowego” - pisma wydawanego w Baden dla żołnierzy polskich internowanych w Szwajcarii, w dziale dokumentacji historycznej znajduje się ponadto „Polska Walcząca. Żołnierz Polski na Obczyźnie” – tygodnik wydawany w Londynie w l. 1939 – 1945 dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych. Zachowały się również zeszyty z zapisami inwentarzowymi Muzeum Polskiego w Rapperswilu. Z innych archiwaliów rapperswilskich wymienić należy kilkadziesiąt fotografii reklamowych prezentujących miasta polskie (Kraków, Poznań, Gdynia, Zakopane), w tym niektóre z sygnaturami zakładów fotograficznych R.S. Ulatowskiego z Poznania i S. Kolowca z Krakowa oraz klisze szklane wykonane przez firmę S. Szalaya z Warszawy, przedstawiające zabytki architektury i sztuki polskiej.

Rapperswilską proweniencję ma kilkadziesiąt eksponatów etnograficznych. Wyróżnia się wśród nich ceramika z pocz. XX w., m.in. wielobarwnie malowana z warsztatu Neclów na Kaszubach i warsztatu Konopczyńskich z Bolimowa oraz siwaki z Białostocczyzny. Liczny jest także zbiór czarno-białych drzeworytów ludowych z wizerunkami świętych, pochodzących z tzw. Teki Łazarskiego, a wykonanych w 1 poł. XX wieku z oryginalnych XVIII - XIX-wiecznych klocków.

Doskonałym przykładem na to, że Muzeum Polskie w Rapperswilu zbierało wszelkie symbole polskości jest model statku pasażerskiego Batory, polskiego transatlantyka zbudowanego w 1936 r.

Eksponaty przekazane 58 lat temu przez Muzeum Polskie w Rapperswilu należą dziś do najcenniejszych w zbiorach łowickiego muzeum. Ich różnorodność i wszechstronność dowodzi nie tylko chęci zachowania polskiego dorobku kulturalnego, ale też wielkiej tęsknoty twórców muzeum za krajem ojczystym.

 

Anna Kośmider

DOLNOŚLĄSKI BRAKTEAT GUZICZKOWY

 

 

GRAFIKA ANTONINA TOMASZEWSKA

 

 

 

 

 

JÓZEF CHEŁMOŃSKI

 

LEON WYCZÓŁKOWSKI

 

LITOGRAFIA UCHODŹCY Z POLSKI

 

MEDAL ROZEJM W SZTUMSKIEJ WSI

 

OŁTARZ POLOWY INTERNOWANYCH

 

OŁTARZ W.FLAKA